- Gdy na
początku lat trzydziestych bieżącego stulecia
krystalizowała się niemiecka doktryna wojsk
pancernych i założenia taktyczne użycia czołgów,
duży nacisk położono na przygotowanie
odpowiedniego sprzętu pancernego. Czołgi
lekkie PzKpfw I i PzKpfw II konstruowane były z
myślą, że będą stanowić sprzęt
szkolno-treningowy. Na wojnę wyruszą zaś nowe
typy czołgów PzKpfw III i IV. PzKpfw III miał
stanowić podstawowy typ czołgu średniego, zaś
silniejszy PzKpfw IV miał spełniać rolę czołgu
wsparcia. Niemcy początkowo klasyfikowali
PzKpfw IV jako czołg ciężki, lecz w porównaniu
z francuskim Char 2C czy sowieckim T-35 śmiało
można powiedzieć, że nie zasługiwał na to,
aby znajdować się w tej klasie czołgów.
-
Projekt czołgu PzKpfw IV powstał jako
18-tonowy czołg przeznaczony dla dowódców
batalionów - stąd nazwa Batalionsfuhrerwagen (BW).
Czołg BW miał być uzbrojony w działo dużego
kalibru umieszczone w pojedynczej wieży i dwa
karabiny maszynowe: w wieży i kadłubie czołgu. Po
opracowaniu założeń konstrukcyjnych lżejszego
czołgu ZW (przyszły czołg PzKpfw III)
ustalono, że czołg BW będzie uzbrojony w
armatę kalibru 75mm. Nowy czołg otrzymał
oznaczenie Vskfz. 618 (Versuchkraftfahrzeuge
- pojazd prototypowy), 3 kwietnia 1936 roku
zmienione na Vskfz. 622. Prace konstrukcyjne nad
czołgiem BW-Vskfz. 622 były prowadzone w
firmie Rheinmetall-Borsig AG w
Dusseldorfie i Fredrich Krupp AG w
Essen. Vskfz. 622 miał otrzymać opancerzenie
16-20mm, załoga pięcioosobowa, silnik o mocy
221 kW (300KM) pozwalał na osiągnięcie prędkości
maksymalnej 35 km/h. Podwozie czołgu VK 2001
(Rh) - opracowane przez zakłady Rheinmetall składało
się z ośmiu małych kół jezdnych
zgrupowanych w czterech wózkach amortyzowanych
półresorami piórowymi. Koło napędowe
znajdowało się z przodu czołgu, a napinające
z tyłu. Od góry gąsienica była prowadzona
przez trzy małe kółka podtrzymujące.
-
Prototyp czołgu BW skonstruowały także zakłady
Friedrich Krupp AG w Essen. Czołg Kruppa miał
podobny układ podwozia jak VK 2001 (Rh), różnił
się jedynie zastosowaniem innego typu
zawieszenia. Opancerzenie od 5 do 14,5mm. Napęd
zapewniał silnik gaźnikowy o mocy 235 kW (320
KM).
-
Warto jeszcze wspomnieć o prototypie VK 2002
(MAN) opracowanym przez Maschinenfabrik-Augsburg-Nurberg
AG. Czołg VK 2002 (MAN) posiadał podwozie
konstrukcji inż. E. Kniepkampa z dużymi kołami
nośnymi przypominające układ zastosowany później
w czołgach "Panther" i "Tiger".
Czołg VK 2002 (MAN) pozostał jedynie w fazie
projektowej.
-
Ostatecznie do produkcji seryjnej
Heereswaffenamt WaPruf 6 (WaPruf 6 -departament
techniczny broni pancernej) skierował czołg
opracowany przez zakłady Krupp, polecając
jednocześnie dokonanie zmian w konstrukcji
zawieszenia - zastosowanie drążków skrętnych
w miejsce pierwotnie wybranego zawieszenia
niezależnego. Prototypy czołgu PzKpfw IV zostały
zbudowane na przełomie 1935 i 1936 roku. W tym
czasie Heeresswaffenamt zdecydował, że
dalsze prace rozwojowe zostaną skoncentrowane w
zakładach Krupp. Tam właśnie powstały
wszystkie prototypy dalszych wersji czołgu. Czołgi
serii zerowej (Null-Serie) były budowane w zakładach
w Essen, produkcja dalszych pojazdów została
przeniesiona od października 1937 roku do
fabryki Krupp-Gruson AG w Magdeburgu. Do
marca 1938 roku wyprodukowano tam 35 czołgów
wersji (Ausfuhrung) A o numerach fabrycznych
80101-80135.
-
- Ausf. A
zobacz
rysunek
-
- Czołgi
Ausf. A posiadały pancerz czołowy o grubości
20mm, a pancerz boczny i tylny o grubości 15mm,
opancerzenie wieży: od 30mm (przód), 20mm (boki)
i 10mm (tył). Masa bojowa czołgu wynosiła
17300kg. Cechą charakterystyczną czołgów tej
wersji była wieżyczka dowódcy typu basztowego z
sześcioma otworami obserwacyjnymi osłoniętymi
szkłem pancernym i przedni kadłubowy karabin
maszynowy. Wieża umieszczona była
niesymetrycznie w lewo od osi symetrii czołgu o
51,7mm. Takie usytuowanie wieży było spowodowane
koniecznością umieszczenia w kadłubie silnika
spalinowego poruszającego generator dostarczający
prąd elektryczny do silnika obracającego wieżę.
Standardowy zapas amunicji działowej (armata 7,5
cm KwK 37 L/24) wynosił 120 (122) naboi, a
amunicji karabinowej (dwa km-y MG 34 kalibru
7,9mm) 3000 naboi.
Ausf
B.
zobacz rysunek
-
Kolejna wersja Ausf.B nieznacznie różniła się
od czołgów Ausf.A. Najważniejszą zmianą było
zastosowanie prostej, nie łamanej, płyty czołowej
pancerza bez stanowiska przedniego karabinu
maszynowego MG 34. W miejscu karabinu znajdowała
się dodatkowa szczelina obserwacyjna
radiotelegrafisty. Radiotelegrafista miał możliwość
prowadzenia ognia z pistoletu maszynowego przez
otwór strzelniczy umieszczony z prawej strony płyty
pancernej. Dalsze zmiany dotyczyły włazów
kierowcy i radiotelegrafisty. W czołgach Ausf.B
były one jednoczęściowe, z otworami służącymi
do wystrzeliwania rakiet sygnalizacyjnych. W
tylnej ścianie wieży umieszczony był otwór
strzelecki. Zmianie uległy też otwory
obserwacyjne w ścianie czołowej wieży.
Zmieniono otwory obserwacyjne w bocznych
drzwiach wieży, dodano otwór strzelecki, a na
wierzchu zamontowano peryskop. Wprowadzono także
nowy typ wieżyczki dowódcy, lepiej opancerzony
składający się z pięciu segmentów. Otwory
obserwacyjne w wieżyczce dowódcy mogły być
zakryte podnoszonymi osłonami. Niewielkie
zmiany wprowadzono też w konstrukcji bocznych
szczelin obserwacyjnych umieszczonych z przodu
kadłuba i haków służących do podnoszenia
wieży oraz otworu wentylacyjnego umieszczonego
na wierzchu wieży. Czołgi Ausf.B napędzał
silnik gaźnikowy Maybach HL 120 TR o mocy 300KM
przy 3000 obr/min. Zmniejszeniu uległ też
zapas przewożonej amunicji do 80 naboi kalibru
75mm i 2700 naboi kalibru 7,9mm. Opancerzenie
czołgów Ausf.B było następujące: płyta czołowa
kadłuba 28mm, płyta czołowa wieży 25mm, bok
kadłuba 20mm, tył i spód kadłuba 15mm;
podobną grubość miał pancerz boczny i tylny
wieży. Od kwietnia do września 1938 roku
wyprodukowano 42 (45?) czołgi.
Ausf.
C
-
Czołgi wersji Ausf.C tylko nieznacznie różniły
się od czołgów Ausf.B. Od września 1938 roku
do sierpnia następnego roku wyprodukowano 140
czołgów. Od czołgu o numerze fabrycznym 80341
stosowano silnik Maybach HL 120 TRM. Był to
silnik gaźnikowym, dwunastocylindrowy
(V), chłodzony cieczą, górnozaworowy o poj.
skokowej 11867cm3. Był stosowany do napędu
wszystkich pozostałych wersji czołgu PzKpfw
IV. Zmiany w konstrukcji czołgu Ausf.C
ograniczyły się jedynie do opancerzenia lufy
karabinu maszynowego MG 34 i zabudowania pod
armatą odbojnicy, która zapobiegała zerwaniu
anteny w czasie obrotu wieży czołgu. Czołgi
PzKpfw IV Ausf. A, B i C posiadały mechanizm
podniesienia lufy armaty 7,5cm KwK 37 L/24
umieszczony wewnątrz za jarzmem działa.
Jesienią 1939 roku dwa czołgi Ausf. C
ostatniej serii produkcyjnej przebudowano na czołgi
mostowe. Obie wersje Ausf. B i Ausf. C były
bardzo podobne, dlatego niekiedy jest niezwykle
trudno określić wersję pojazdu.
Ausf.
D zobacz
rysunek
-
We wrześniu 1939 roku w zakładach Krupp-Gruson
AG została rozpoczęta produkcja czołgów Ausf.
D. Konstrukcja płyty czołowej czołgów Ausf.
D była podobna do wersji Ausf. A. Stanowisko
strzelca-radiotelegrafisty było cofnięte w
stosunku do stanowiska kierowcy (płyta czołowa
była bowiem "łamana"). Stanowisko
przedniego km-u było dodatkowo chronione
kwadratową płytą pancerną. Dodatkowy otwór
strzelecki został umieszczony na załamaniu płyty
czołowej (tak jak w Ausf. A). Zmianie uległ też
sposób mocowania armaty, która posiadała
jarzmo zewnętrzne. Pod armatą zamocowana była
osłona, która odpychała antenę w dół, gdy
wieża dokonywała obrotu (podobne urządzenie
stosowano w Ausf. B i C.).
- W
latach 1940-1941 pancerz czołowy wzmacniano
dodatkową płytą pancerną o grubości 20mm
mocowaną zaczepami do właściwego kadłuba czołgu.
Czołgi Ausf. D późnych wersji produkcyjnych
miały dodatkowe otwory wentylacyjne na pancerzu
silnikowym (wersja Tp. - tropen). W kwietniu
1940 roku dziesięć Ausfuhrüng D przebudowano
na czołgi mostowe. W sierpniu 1940 roku dwa czołgi
mostowe z powrotem przywrócono do wersji
bojowej a w maju 1941 roku uczyniono to z
pozostałymi wozami. W 1941 roku jeden czołg
PzKpfw IV Ausf D doświadczalnie uzbrojono w
armatę 5cm KwK 39 L/60 kal. 50mm. Zamierzano w
ten sposób zmodyfikować 229 czołgów PzKpfw
IV, lecz po wprowadzeniu do uzbrojenia wersji
Ausf. F2 uzbrojonej w długolufową armatę
kalibru 75mm z przebudowy zrezygnowano. Ogółem
od października 1939 roku do maja 1941 roku
wyprodukowano 229 czołgów Ausf. D.
Ausf.
E
Modyfikacje zastosowane w czołgu PzKpfw IV Ausf. E w
głównej mierze dotyczyły wzmocnienia opancerzenia.
Pancerz czołowy miał grubość 30mm i niekiedy był
dodatkowo chroniony płytą o gr. 30mm. Przód wieży
miał 30mm (osłona mechanizmów armaty 35-37mm) grubości,
boki kadłuba i wieży 20mm, spód kadłuba i tył
15mm. Czołgi Ausf. E posiadały zmodyfikowane otwory
obserwacyjne kierowcy. Karabin maszynowy MG 34
został umieszczony w jarzmie kulistym Kugelblende 30
(30 oznacza, że jarzmo było przystosowane do
pancerza o grubości 30mm. W czołgach PzKpfw IV Ausf.
E zastosowano nowe uproszczone koła napędowe i
podtrzymujące. Czołgi tego typu posiadały nową wieżyczkę
dowódcy opancerzoną pancerzem o grubości od 50 do
95mm. Wieżyczka była montowana z jednego, a nie jak
poprzednio z pięciu segmentów. Zmieniono nieznacznie
kształt wieży tak, aby wieżyczka dowódcy nie
wystawała z obrysu wieży, zmodyfikowano w tym celu
także dach wieży. Zlikwidowano otwór strzelecki w
prawych bocznych drzwiach wieży czołgu. Inne
modyfikacje dotyczyły umieszczenia wentylatora wieży
i wzmocnienia osłon otworów obserwacyjnych. Czołgi
Ausf. E były używane z zasobnikiem montowanym z tyłu
wieży i nowym typem gąsienic o szerokości 400mm.
Wersje Ausf. E i częściowo Ausf. D posiadały boczne
kadłubowe otwory obserwacyjne z przynitowanym
wzmocnionym opancerzeniem. Produkcję wersji E (6/BW)
rozpoczęto we wrześniu 1940 roku, a zakończono w
kwietniu 1941 roku.
Ausf.
F
zobacz rysunek
Ausf. F2
Kolejną
wersją produkcyjną był czołg PzKpfw IV Ausf. F. Ta
wersja jest ostatnim ogniwem cyklu rozwojowego
wczesnych PzKpfw IV uzbrojonych w krótkolufową armatę
7,5cm KwK L/24. W odróżnieniu od wersji A,
D-E, wersja F posiadała prostą (jednoczęściową) płytę
czołową pancerza. Karabin maszynowy MG 34
umieszczony był w jarzmie kulistym Kugelblende 50 -
stąd wiadomo, że grubość pancerza czołowego
wynosiła 50mm. Opancerzenie boków kadłuba i wieży
wzrosło do 30mm. Przód wieży miał grubość 50mm,
jedynie tył kadłuba nadal miał grubość 20mm. Na płycie
silnikowej zabudowano nowe, dodatkowe otwory
wentylacyjne. Otwory wentylacyjne zamontowano także
na włazach do przekładni i bębnów hamulcowych
umieszczonych z przodu kadłuba. Drzwi boczne były
dwuczęściowe - podobne do tych stosowanych w PzKpfw
III Ausf. G-N. Drzwi posiadały szczelinę obserwacyjną
przysłoniętą szkłem pancernym i w tylnej części
otwór strzelecki osłonięty ruchomą pokrywą ( otwór
strzelecki służył także do wentylacji). Czołgi
wersji F, a także wcześniejsze Ausf. D i E posiadały
na pancerzu tylnym opancerzony zasobnik na świece
dymne. Niewielkim zmianom uległa konstrukcja lufy
armaty, przednich błotników i przedniego haka
holowniczego. Zasobnik na świece dymne przeniesiono
na lewą stronę tylnego pancerza, natomiast dodatkowy
silnik spalinowy poruszający wieżę czołgu otrzymał
nowy tłumik. Z tyłu kadłuba montowano światła
pozycyjne Notek i światła hamulcowe (po prawej
stronie). Nieznacznej modyfikacji poddano konstrukcję
przedniego pancerza wieży, dodano osłonę
przeciwdeszczową nad drzwiami wieży, zmieniono
uchwyty wejściowe na wieży. Jarzmo działa otrzymało
pancerz pogrubiony do 50mm. Po wejściu do uzbrojenia
czołgów PzKpfw IV z armatą długolufową, czołgi z
działem 7,5cm KwK 37 L/24 oznaczono jako Ausf. F1, a
nową wersję Ausf. F2. Ogółem wyprodukowano (
kwiecień 1941 - marzec 1942) 462 czołgi PzKpfw Ausf.
F (F1).
Ausf.
G
zobacz rysunek
Kolejną wersją wielkoseryjną były czołgi Ausf. G.
Najistotniejszą różnicą w budowie armaty było
zastosowanie w miejsce hamulca wylotowego z pojedynczą
komorą hamulca dwukomorowego. Uzbrojenie pozostało
to samo - 7,5cm KwK 40 L/43 kal. 75mm. Inne
modyfikacje dotyczyły budowy wieży, wyeliminowano
dwa otwory obserwacyjne umieszczone po prawej stronie
przodu wieży. Zmodyfikowano kadłubowe włazy
kierowcy i strzelca-radiotelegrafisty. Niektóre czołgi
Ausf. G były wyposażone w dodatkowe ekrany pancerne
(Schurzen) osłaniające wieżę i boki kadłuba.
Ekrany były zamontowane "Aby osłonić (...)
przed przebijającą pancerz amunicją rosyjskiej
piechoty (...) pionowe części korpusu i mechanizm
poruszający" (H.Guderian, Wspomnienia żołnierza,
Wa-wa 1991, str.224). Wozy późnych serii
produkcyjnych były uzbrojone w armatę 7,5 cm KwK 40
L/48 i miały dodatkowe opancerzenie przodu kadłuba
(płyta pancerna o grubości 30mm). Były to
modyfikacje charakterystyczne dla czołgów wersji H.
Inną modyfikacją przejętą z Ausf. H była jednoczęściowa
wieżyczka dowódcy. Czołgi PzKpfw IV (Sd Kfz 161/1)
Ausf. G były produkowane w zakładach Vomag,
Nibelungen i Krupp-Gruson. Jeden z seryjnych PzKpfw IV
Ausf. G posłużył do przebudowy na prototyp działa
samobieżnego "Hummel". Czołgi PzKpfw IV
Ausf. G były wytwarzane od maja 1942 roku do czerwca
1943. Produkcja 1687 sztuk.
Ausf.
H zobacz
rysunek
W lipcu 1942
roku rozpoczęto prace nad nową wersją czołgu
PzKpfw IV uzbrojoną w armatę 7,5 cm KwK 40 L/48.
Projektowano także zwiększenie opancerzenia przodu
kadłuba do 80mm. Czołgi PzKpfw IV (Sd Kfz 162/2)
Ausf. H były bardzo podobne do późnych czołgów
wersji Ausf. G, zmodyfikowano tylko położenie
anteny, która została przeniesiona z prawej strony
kadłuba na tył kadłuba (po lewej stronie).
Standardowym wyposażeniem były dodatkowe ekrany
pancerne o grubości 5mm montowane do boków kadłuba
i wieży. Podczas transportu kolejowego ekrany były
demontowane. Czołgi Ausf. H posiadały nowy typ kół
napędowych, całkowicie metalowe koła podtrzymujące
i nowy typ kół napinających (czołgi produkowane
pod koniec 1943 roku). Czołgi Ausf. H były wyposażone
w skrzynie biegów typu Zahnradfabrik ZF SSG 77
stosowaną w czołgach PzKpfw III. Czołgi Ausf. H
poszczególnych serii różniły się ponadto budową
tylnego pancerza (we wczesnych czołgach płyty łączono
pod kątem 30o, a potem pod kątem 90o). W
trakcie produkcji uległy też zmianie drobne elementy
wyposażenia zewnętrznego. Czołgi Ausf. H miały
montowany na wieżyczce dowódcy Fliegerbeschussgerat
41 lub 42 (uchwyt przeciwlotniczy) karabinu
maszynowego MG 34. Wierzchni pancerz wieży uległ
pogrubieniu z 15 do 18mm. Klapa włazu dowódcy
otrzymała specjalną skórzaną wkładkę amortyzującą.
Czołgi Ausf. H nie miały otworów strzeleckich
umieszczonych w tylnej ścianie wieży, a podstawa wieżyczki
dowódcy została dodatkowo wzmocniona pierścieniem
pancernym. Dolne i boczne powierzchnie kadłuba oraz
boczne powierzchnie wieży pokryte były zimmeritem.
Rozpoczęcie wielkoseryjnej produkcji wersji Ausf. H
nie obyło się bez przeszkód. Hitler usilnie forsował
szybkie rozpoczęcie produkcji seryjnej czołgów
"Panther" i "Tiger" i jednoczesne
zaprzestanie produkcji PzKpfw IV. Tylko dzięki nieugiętej
postawie generalnego inspektora broni pancernej gen.płk.
H.Guderiana udało utrzymać się produkcję tego typu
czołgu. Było to ze wszechmiar słuszne, gdyż właśnie
PzKpfw IV, a nie nowe typy "Pantery" i
"Tygrysy" stanowiły podstawowe wyposażenie
Panzerwaffe i Waffen SS. Stało się to szczególnie
widoczne podczas bitwy kurskiej, walk w Normandii i na
Ukrainie w 1944 roku. "Sztab Generalny
zażądał zaniechania budowy wszystkich typów z wyjątkiem
Tygrysów i niedojrzałych jeszcze do produkcji
seryjnej Panter. Hitler skwapliwie zgodził się na tę
propozycję; Ministerstwo Zbrojeń również powitało
ją z zadowoleniem, gdyż dawała ona możliwość
uproszczenia produkcji. Ci swoistego rodzaju nowatorzy
jednego tylko nie wzięli pod uwagę, zapomnieli
mianowicie, że z chwilą zaprzestania produkcji
PzKpfw IV armia niemiecka na razie zdana będzie
jedynie na miesięczną produkcję 25 Tygrysów. (H.Guderian,
Wspomnienia żołnierza, Wa-wa 1991, str. 224).
Zatwierdzony w dniu 3 kwietnia 1943 roku program
rozbudowy sił pancernych przewidywał budowę do końca
1943 roku 1955 czołgów PzKpfw IV. 121 podwozi czołgów
PzKpfw IV Ausf. H posłużyło do przebudowy na działa
szturmowe i samobiezne.
|
